Μήνυμα για την Παγκόσμια Ημέρα Κουκλοθεάτρου - 20 Χρόνια UNIMA
Το κουκλοθέατρο, η τέχνη που κατεξοχήν αντιπαλεύει το θάνατο και προσφέρει στην ανθρωπότητα την ζωτική εμπειρία του αυτοσαρκασμού και αυτοπαρωδίας στην πιο χειροπιαστή μορφή της, παίζει χαρούμενα με όλα τα μεγάλα μυστήρια και μας ενώνει σε μια Υλο-Ποιητική τελετουργία, προσφέρει επίσης μοναδικές ποιότητες σχέσεων πριν, κατα τη διάρκεια και μετά την παράσταση.
Πολιτισμός δεν σημαίνει πολιτιστικές εκδηλώσεις και καλλιτεχνικά γεγονότα, αλλά καθημερινή πρακτική, συμπεριφορά και σχέση με την πραγματικότητα και τους άλλους.
Τα εργαλεία της δουλειάς, τόσο τα πριόνια όσο και οι κούκλες, μας διδάσκουν την υπευθυνότητα και τη γεναιοδωρία: Αλλόκοσμα και ταυτόχρονα τόσο ανθρώπινα πλάσματα συμπυκνώνουν την απόλυτη ειλικρίνεια. Δεν υποκρίνονται. Μας εκθέτουν την μία και μόνη μικρή ζωή τους και θυσιάζονται για μας.
Οι κούκλες εκ φύσεως και οι κουκλοπαίκτες εκ συνειδήσεως, διαισθήσεως ή έρωτος προτείνουν τον πολιτισμό του πάθους της ψυχής, της έρευνας και του πειραματισμού, της αναζήτησης νέων μέσων και του ξεπεράσματος κάθε ορίου, της αισιοδοξίας ότι όλα είναι εφικτά και ανοικτά σε εξέλιξη. Την έγνοια για το μικρό, την μεταμόρφωση του τίποτα σε μαγικό παν.
Συμπληρώνοντας είκοσι χρόνια δυναμικής παρουσίας, συλλογικής δράσης και συνεισφοράς στην πορεία της τέχνης μας, σε μια εποχή που η συλλογικότητα μόνο στα λόγια αποτελεί αξία, αλλά στην πράξη παραμερίζεται μπρος στην ατομικότητα του εαυτού, αντιλαμβανόμαστε πόσο δύσκολο είναι να καλλιεργήσουμε σε μας τους ίδιους τον πολιτισμό που το κουκλοθέατρο απαιτεί και προτάσει.
Οι κούκλες να μας οδηγούν στο όνειρο, αλλά και στο ξύπνημα: η παράσταση τελειώνει και οι άνθρωποι συνεχίζουν να χρειάζονται φροντίδα.
Στάθης Μαρκόπουλος, κουκλοπαίκτης
Συνέντευξη στην δημοσιογράφο Σάντυ Τσαντάκη
για την εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ (Τέχνες) της 23ης Ιαν 2011
εδώ δημοσιεύεται το πλήρες κείμενο
1. Γιατί επιλέξατε τον Πετροτσουλούφη και τις ιστορίες του Χόφμαν για μια παράσταση αρχικά για παιδιά;
Παρόλο που οι παραστάσεις μου δεν απευθύνονται μόνο σε παιδιά, αλλά είναι φτιαγμένες για όλους, πράγματι ο Πετροτσουλούφης επιλέχτηκε για την "παιδική" του θεματολογία, με πρόθεση να αφορά τόσο τους μικρούς ανθρώπους όσο και τους γονείς τους. Οι ιστορίες του Χόφμαν καταπιάνοται με φλέγοντα ζητήματα που αφορούν τα παιδιά άμεσα, χωρίς υπεκφυγές και ταυτόχρονα με χιούμορ και σατυρική διάθεση προς όλες τις κατευθύνσεις. Το έγκλημα και η τιμωρία, η παιδική ξαδιάντροπη σκανταλιά, η προκλητικότητα των παιδιών απέναντι στον αυταρχισμό σαν μέσο εξερεύνησης των ορίων, τα παθήματα που συχνότατα δεν γίνονται μαθήματα, αλλά και η απερίγραπτη υποκρισία των γονέων που μέσω των παθημάτων των τέκνων τους αυτοεπιβεβαιώνονται ("Είδες που σου τά 'λεγα; Καλά να πάθεις Πίπη!") είναι μερικά από τα πολλά επίπεδα στα οποία κινείται παιχνιδιάρικα το βιβλίο και οι μαριονέτες.
Πιστεύω ότι τα παιδιά χρησιμοποιούν τη θεατρική εμπειρία με τον ζωτικής σημασίας τελετουργικό τρόπο για τον οποίο εφευρέθηκε. Η οποιαδήποτε ιστορία (από την πιο γλυκανάλατη έως την πιο δυνατή) είναι απλά η αφορμή για να ερευνήσουν και να συνδιαλλαγούν με τα βασικά εκείνα θέματα της ζωής που συνήθως οι μεγάλοι διστάζουμε να θίξουμε ή συχνότατα παρακάμπτουμε τελείως, θεωρώντας τα ακατάλληλα γι' αυτά. Δεν ενδιαφέρονται για σαχλές "παιδικές" ιστορίες (εκείνες που έβρισκε και ο Χόφμαν στα βιβλιοπωλεία της εποχής του). Το κουκλοθέατρο είναι ιδανικό μέσο γιατί παρέχει την απαραίτητη ασφάλεια της σύμβασης: όλοι ξέρουν οι κούκλες δεν ζουν "πραγματικά", κι έτσι μπορούν να παίξουν με τα πιο "επικύνδυνα" παιχνίδια.
Σπουδαίο ρόλο παίζει και η εξαιρετική μετάφραση της Τζένης Μαστοράκη (εκδ. Γράμματα) που καταφέρνει και αποδίδει αυτό το σατυρικό πνεύμα στα ελληνικά με τρόπο που το περιεχόμενο γίνεται ανάλαφρο, με τη σωστή δόση ειρωνίας, καυστικού λόγου, ομών περιγραφών, αλλά και παιδιάστικων εκφράσεων. Με τις μαριονέτες μας προσπαθήσαμε να πετύχουμε ακριβώς το ίδιο στο οπτικό και δραματουργικό κομμάτι της παράστασης. "Σκληρές" εικόνες και δράσεις συνυπάρχουν με κωμικές κινήσεις, φωνές κλπ. που αυτομάτως τις μαλακώνουν και τις μετατρέπουν σε αστείο. Το συμβατικό πλαίσίο έρχεται να συμπληρώσει η σκηνογραφία του "ανοιχτού παταριού", με όλες τις κούκλες και τους κουκλοπαίκτες ορατές στο κοινό σε όλη τη διάρκεια του έργου και ο μουσικός-τραγουδιστής που μεσολαβεί και λέει τις ιστορίες.
2. Ποιες είναι οι πιο ακραίες αντιδράσεις μέχρι σήμερα στην παράσταση; Εχουν φύγει θεατές; Τι σας λένε μετά τα παιδιά και οι γονείς; Ποιοι είναι οι πιο «ευαίσθητοι» τελικά;
Ο Πετροτσουλούφης (νομίζω τόσο το βιβλίο όσο και η παράστασή μας) ή αρέσει πολύ ή καθόλου. Στις παραστάσεις μας έχουμε αντιμετωπίσει από θερμότατα χειροκροτήματα και ειλικρινείς ευχαριστίες έως βίαιες αντιδράσεις γονέων ή εκπαιδευτικών οι οποίοι είτε πήραν τα παιδιά και έφυγαν, είτε σταμάτησαν την παράσταση θεωρώντας ότι έτσι θα σώσουν τις παιδικές ψυχές από το "βάναυσο" θέαμα... Επίσης έχουμε δεχτεί καταγγελίες στον τύπο, ακυρώσεις παραστάσεων και άλλα τινά...
Το πρόβλημα αυτό είναι πολύ ευρύτερο και δεν αφορά μόνο τον Πετροτσουλούφη. Παίζοντας για δεκαπέντε χρόνια τον Φασουλή, μια παράσταση επίσης γελοιο-ποιητική προς όλους τους υπαρξιακούς φόβους της ανθρωπότητας, είμαι πολύ εξοικειωμένος με τέτοιου είδους βαρβαρότητες. Τα πράγματα είναι απλά: χωρίς να αμφισβητώ την πρόθεση των γονέων να υπερασπιστούν τα παιδιά τους, λέω ότι κάνουν μεγάλο λάθος: Αυτές οι τέχνες και τεχνικές αναπτύχθηκαν από την ανθρωπότητα ακριβώς για να μπορεί να διαχειρίζεται τέτοια τρομακτικά ζητήματα που στην καθημερινή ζωή εμπνέουν δέος και κάνουν τον άνθρωπο να νοιώθει ανύμπορο ζωάκι. Τις λίγες στιγμές της παράστασης, μπορούμε να τα αποκαθηλώσουμε, να τα φέρουμε σε μια κλίμακα στα μέτρα μας και να γελάσουμε μαζί τους ώστε να χαλαρώσουμε από την ασφυκτική πίεσή τους. Ειδικά το κουκλοθέατρο είναι από γεννέσεώς του η κατεξοχήν τέχνη της διαχείρισης του θανάτου. Αυτή τη λειτουργία δε μπαίνουν στον κόπο να κατανήσουν γιατί: Στην καλύτερη περίπτωση, από το άγχος να μην πάθουν κάτι τα μικρά, μένουν σε μια επιφανειακή ανάγνωση τίτλων παιδοψυχολογίας. Από την πολύ "πολιτική ορθότητα" και την υπερπροστατευτική στάση, έχουμε φτάσει σε αποστείρωση των πάντων γύρω από το παιδί μας (ευτυχώς αυτό ξέρει να ανακαλύπτει θήλακες αταξίας). Στην χειρότερη περίπτωση, παίζονται ολόκληρα παιχνίδια εξουσίας: ο εκπαιδευτικός θέλει να αποδείξει στο αφεντικό και στους γονείς ότι είναι άγρυπνος άξιος φύλακας της ψυχής των παιδιών, ο γονιός θέλει να δείξει στον περίγυρο πόσο "προχωρημένος" στην παιδαγωγική είναι, κλπ. Ο φόβος για την κριτική και το άγχος να αποδείξουμε την υπεροχή μας επικρατούν. Δυστυχώς όλα αυτά παίζονται στη πλάτη των παιδιών που από τη μια εμπιστεύονται το γονιό κι απ' την άλλη δεν καταλαβαίνουν τίποτα από την υστερία του.
Και βεβαίως, οι ακραίες περιπτώσεις που διακόπτουν βίαια την παράσταση ή που μετά το τέλος επιτίθονται φραστικά, υποπέφτουν στην ίδια υποκριτική στάση που αναφέρεται ο Χόφμαν: τραυματίζουν τα παιδιά τους με χειρότερο τρόπο από αυτόν που υποτίθεται περιείχε η παράσταση.
Φυσικά, το ιδανικό θα ήταν οι γονείς (είτε τους άρεσε η παράσταση είτε όχι) να χρησιμοποιήσουν την ευκαιρία για να επεξεργαστούν τα θέματα αυτά με τα παιδιά τους, να ακούσουν τις εντυπώσεις τους και να καταλάβουν πως τα αντιλαμβάνονται.
Εκεί είναι που χρειάζεται η πραγματική ευαισθησία, στο να ακούμε τα παιδιά, αντί να κρύβουμε τις δικές μας ανασφάλειες πίσω από μια δήθεν "ευαισθησία" που αναλώνεται σε φωνασκίες και ηρωισμούς.
Υπάρχει όμως και η άλλη απίστευτη περίπτωση, αυτών που νομίζουν ότι με την παράσταση προσπαθούμε να νουθετήσουμε τα παιδάκια να μην κάνουν σκανταλιές...! Παίρνουν δηλαδή την σάτυρα του διδακτισμού στην κυριολεξία... και μας συγχαίρουν γι' αυτό! (φανταστείτε που ζούμε...)
Περιτό να πούμε ότι σε όλα αυτά, τα παιδάκια κοιτάνε απορημένα τους γονείς τους, επιμένουν ότι τους άρεσε και θέλουν να μείνουν. Είμαστε απίστευτοι οι γονείς...
3. Αν ο Ταραντίνο ή ο Ροντρίγκεζ έφτιαχναν παιδικό κουκλοθέατρο, κάπως έτσι θα το φανταζόμουν... Πόσο «σπλάτερ», βίαιο, ωμό αντέχει να είναι ένα θέαμα για παιδιά;
Πιθανόν, διότι οι σκηνοθέτες αυτοί δεν κάνουν μόνο "σπλάτερ", αλλά καταφέρνουν να ποτίζουν τις ταινίες τους με ποίηση, όσο σληρές κι αν είναι.
Το κουκλοθέατρο είναι εκ φύσεως "ωμό", είναι η τέχνη της Υλο-Ποίησης. Σε κάθε παράσταση (ακόμα και στην πιο "παιδική") τα άψυχα παίρνουν ζωή και στο τέλος την ξαναχάνουν. Η νεκρανάσταση και όλα τα φαινόμενα που συνδέονται με το μέγα μυστήριο της ζωής, για τις κούκλες είναι τετριμένα πράγματα.
Το θέατρο είναι τελείως διαφορετικό μέσο από τον κινηματογράφο ή την τηλεόραση. Είναι ζωντανός διάλογος, είναι κοινωνική τελετουργία και ειδικά το κουκλοθέατρο έχει ειδικές δυνάμεις μαγείας που η κούκλες κουβαλούν στο υλικό κατασκευής τους: τον ίδιο τον θεατή. Αν ο θεατής δεν πιστέψει στη μαγεία, η κούκλα δεν ζει. Τα παιδιά είναι εξαιρετικά ικανά να βιώνουν τη μια ευθεία και ισότιμη σχέση με την κούκλα κατά την παράσταση, αλλά υποτιμούμε τη νοημοσύνη τους αν πιστεύουμε ότι νομίζουν τις κούκλες πραγματικά ζωτανές.
Όλα αυτά δεν αποτελούν πανάκεια. Εξαρτάται από τον τρόπο που το κάνεις. Η κούκλα, όπως και κάθε τέχνη μπορεί να υπερβεί τα όρια και να γίνει δύσκολη υπόθεση για τον θεατή. Κατά τη γνώμη μου πάντως είναι πολύ πιο τραυματική και επικύνδυνη η προχειρότητα, η ανειλικρίνεια, η αρπαχτική διάθεση, η έλλειψη σεβασμού κλπ, παρά η σκληρότερη εικόνα.
4. Χόφμαν και 1845. Τι αλλάζει σήμερα, αν αλλάζει κάτι;
Πολλά και τίποτα... Το γεγονός ότι από την εποχή του Χόφμαν μέχρι σήμερα έχει αλλάξει φαινομενικά η θέση των παιδιών στην κοινωνία έχει πολλές όψεις: Σε πολλά μέρη της γης έχουμε σύνταγμα και νομοθεσία που υποτίθεται τα προστατεύει, αλλά τα παιδιά δεν έχουν ανάγκη από νόμους, μα από ειλικρινείς γονείς που να τα σέβονται σαν νοήμονα όντα με ζωτική επιθυμία ελεύθερης ανάπτυξης.
Πιστεύω ότι ο Χόφμαν προσπάθησε από τότε να σατυρίσει την ανασφαλή στάση των ενηλίκων.
Το έργο του παραμένει επίκαιρο διότι παρόλο που πήγαμε στο φεγγάρι, δεν καταφέραμε ακόμα να προσφέρουμε στα παιδιά μας ένα καθημερινό πολιτισμό που να έχει προοδεύσει και πολύ από τον αρχαϊκό.
5. Ποιος είναι ο στόχος για την ομάδα «Αγιούσαγια»; Πόσο εμπορικό είναι το κουκλοθέατρο σήμερα στην Ελλάδα;
Η λέξη "Αγιούσαγια!" είναι παλιά καρναβαλική ιαχή (από την περιοχή της Άρτας) και σημαίνει κάτι σαν "Γιούρια!". Για μένα το κουκλοθέατρο στάθηκε το καλύτερο εργαλείο για να επικοινωνώ με τον κόσμο γύρω μου και μου έμαθε να αναπτύσσω τεχνικές για κάθε πρόβλημα. Στόχος μου είναι να κάνω κούκλες ελεύθερες να επιλέγουν το δρόμο τους.
Σαν επιχειρηματική δραστηριότητα, το κουκλοθέατρο έχει πολλούς τρόπους να γίνεται εμπορικό. Δυστυχώς δεν τους γνωρίζω. Παρόλα αυτά, εδώ και είκοσι χρόνια ζω αποκλειστικά από αυτό. Δε νομίζω ότι μπορεί κανείς να περιμένει ότι θα πλουτίσει σαν κουκλοπαίκτης, αλλά είναι από τα λίγα καλλιτεχνικά επαγγέλματα που όντως μπορεί να σε θρέψει. Άλλωστε στην Ελλάδα είμαστε ακόμα σχετικά λίγοι και ο κλάδος δεν μαστίζεται από ανεργία.
6. Βλέπουμε 9 ανεξάρτητες ιστορίες που δεν έχουν σχέση μεταξύ τους. Τι είναι αυτό που τις συνδέει όμως;
Το βιβλίο του Πετροτσουλούφη περιλαμβάνει και μια δέκατη ιστορία, του "Άγριου Κυνηγού", που δεν την εντάξαμε στην παράσταση, ακριβώς γιατί ενώ είναι ωραιότατη, δεν σχετίζεται άμεσα με τις παιδικές σκανταλιές. Στις υπόλοιπες εννιά, παρουσιάζονται τύποι παιδιών στυλιζαρισμένοι κατά τα στεραιότυπα με τα οποία συνήθως οι μεγάλοι τα ταξινομούν... Ο Ιορδάνης ο Βίαιος, ο Πίπης ο Πιπίλας, ο Πετροτσουλούφης κλπ ενσαρκώνουν παραβατικές συμπεριφορές, ιδιοτροπίες και καπρίτσια που απαντιούνται συχνά στα παιδιά. Αφού λοιπόν δεν υπακούσουν στις νουθεσίες των γονέων τους, την πληρώνουν ακριβά τα παλιόπαιδα!
Στην παράσταση χρησιμοποιήσαμε και τον πρόλογο με τον Άγγελο που ψέλνει το τραγουδάκι από τη "Δεσποινίδα Μαργαρίτα" και τον οποίο στο τέλος καταρίπτει με τη σφεντόνα του ο Ιορδάνης σαν ένδειξη της αμετανόητης παιδικής δράσης. Όλες οι κούκλες μας γράφουν στο πίσω μέρος των ξύλινων κεφαλιών τους "θα το ξανακάνω!".
7. Τι μπορεί να καταστρέψει την ατμόσφαιρα της παράστασης, ειδικά σε μια τόσο μικρή και σκοτεινή αίθουσα σαν «μαύρο κουτί»;
Στην μεγάλη πλειοψηφία των περιπτώσεων που κάτι δεν πάει καλά, το φταίξιμο είναι δικό μας, των παικτών. Οι ισορροπίες είναι πολύ λεπτές, οι ζωές των μαριονετών κρέμονται από κλωστές και τα όρια μεταξύ αστείου και μακάβριου επίσης εύκολο να χαθούν. Προσωπικά δεν είμαι της γνώμης ότι το θεατρικό κοινό πρέπει να μη γελάει και να μην λαλάει. Εμείς το οδηγούμε και μακάρι να ανταποκρίνεται όπως θέλουμε.
8. Με έναν τρόπο ζωντανεύουν αρκετοί παιδικοί εφιάλτες στην παράσταση. Ποιοι είναι αυτοί; Και για τους μεγάλους, κάθε Πέμπτη;
Οι εφιάλτες είναι πράγματα που εμείς διδάσκουμε ή υποβάλουμε στα παιδιά μας είτε μέσω απειλών, είτε μέσω προκαταλήψεων και συμπεριφορών, είτε μέσω πραγματικών τραυματικών εμπειριών που δεν κατάφεραμε να επουλώσουμε. Η τέχνη είναι εδώ για να μας βοηθάει. Τελικά όμως πολιτισμός είναι η καθημερινή συμπεριφορά και όχι τα λεγόμενα καλλιτεχνικά γεγονότα.
Με την Ένωση Κουκλοθεάτρου (www.UNIMAhellas.org), σε συνεργασία με το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, έχουμε οργανώσει τις Κυριακές παραστάσεις για παιδιά από εναλλασσόμενους θιάσους και τις Πέμπτες τις Βραδυές Κουκλοθεατρου, για ενηλίκους. Γιατί και μεις οι μεγάλοι τρομαγμένα παιδάκια είμαστε που ψάχνουμε εναγώνια απαντήσεις και διεξόδους, παιχνίδια κι έρωτες με τη ζωή.
9. Πόσο ρεαλιστικές είναι οι ξυλόγλυπτες μαριονέτες που ...διαμελίζονται και γιατί επιλέξατε να μην υπάρχει τίποτα κρυφό, καμία σκηνή ουσιαστικά, όπως είθισται σε αντίστοιχες παραστάσεις;
Η αισθητική της παράστασης καθορίστηκε με βάση την εικονογράφηση του βιβλίου του Χόφμαν, την ποιητική του λόγου της Τζένης Μαστοράκη και τις κατευθύνσεις που σας προανάφερα. Οι μαριονέτες είναι σκαλισμένες σε ξύλο και το ξύλο είναι μάζα ύλης ρεαλιστικότατη, σκληρή και ηχηρή όταν χτυπάει. Ταυτόχρονα, η κούκλα είναι ένα αλλόκοσμο ποιητικό πλάσμα που συμπυκνώνει στη μικρή ζωή της την απόλυτη ειλικρίνεια. Δεν υποκρίνεται, δεν είναι ηθοποιός. Μας επιδεικνύει την μία και μόνη ζωή της και θυσιάζεται για μας. Δεν υπάρχει ρεαλιστικό κουκλοθέατρο, εκτός κι αν είστε και σεις κούκλα.
Η επιλογή της "διαφάνειας" έγινε ακριβώς για να διαλύσει κάθε υπόνοια "ρεαλιστικής" ψευδαίσθησης. Μετά την παράσταση οι θεατές καλούνται να δουν και να αγγίξουν το ξύλο ώστε να μην υπάρχει καμία αμφιβολία...
10. Τι διδαχτήκατε στην Πράγα, στην Ακαδημία αρχικά και μετά στο δρόμο;
Πήγα στην Τσεχοσλοβακία γιατί το 1989 δεν υπήρχαν και πολλά στην Ελλάδα σχετικά την θεατρική κούκλα. Επίσης με ενδιέφερε η κατάσταση πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών που επικρατούσε εκεί τότε. Το πιο βοηθητικό ήταν οι πάρα πολλές παραστάσεις (καλές και κακές) που είδα. Η σχολή είχε καλή υποδομή και μαστόρους, αλλά για να είμαι ειλικρινής, κουκλοθέατρο άρχισα να μαθαίνω από έναν θίασο στο δρόμο που με υιοθέτησε και έζησα μαζί τους. Τώρα πια και στην Ελλάδα υπάρχουν πολλοί τρόποι να μπει κανείς στην τέχνη. Ακόμα μαθαίνω συνεχώς.
11. Σαν πρόεδρος της UnimaHellas ποιο είναι το βασικό μέλημα σας;
Πέραν της ουσιαστικότατης συνεύρεσης μεταξύ των συναδέλφων (οι σχέσεις μας είναι οικογενειακές), η Ένωση έχει βοηθήσει την ανάπτυξη του κουκλοθεάτρου σε πολλά επίπεδα. Προσπαθούμε να την προάγουμε σε όλο και μεγαλύτερο κοινό και να αποδεικνύουμε πρώτα με τις παραστάσεις μας και μετά με τη συλλογική δράση ότι όντως υπάρχει η δυνατότητα να συνδυάσεις στη ζωή σου το πάθος για την εξερεύνηση του κόσμου με την επάγγελματική δραστηριότητα και οι υπόλοιποι να εκτιμούν το αποτέλεσμα.
12. Σε ποιους δεν θα προτείνατε να έρθουν να δουν τον «Πετροτσουλούφη»;
Προτείνω σε όλους να τον δουν. Είμαστε ανοικτοί σε κάθε ματιά και υποστηρίζουμε τις επιλογές μας ανεπιφύλακτα. Όλες μας οι παραστάσεις είναι για όλους και τους ευχαριστούμε που μας προκαλούν με τις προσωπικότητές τους.
Συνέντευξη στον Αλέξανδρο Γερασίμου, για το online περιοδικό ECHOMOVE (Σεπτ. 2011) www.echomove.gr
1.Πότε ξεκίνησε η προσπάθεια που ακούει στο όνομα Αγιούσαγια ;
Δεν πρόκειται για «προσπάθεια», αλλά -δίχως ίχνος υπερβολής ή περιαυτολογίας- για αγώνα ζωής και θανάτου, με το μυαλό, την ψυχή και το σώμα. Όταν το 1989 αποφάσισα να γίνω κουκλοπαίκτης προκειμένου να συγκεντρωθώ σε ένα πράγμα, το έκανα γιατί, στη λογική μου, έμοιαζε να συνδυάζει όλα όσα μέχρι εκείνη τη στιγμή με ενδιέφεραν: ήμουν σε μια θεατρική ομάδα, έπαιζα μουσική σε γκρουπάκια, ζωγράφιζα, έφτιαχνα γλυπτά και παντός είδους μηχανικές εφευρέσεις και με ενδιέφεραν επίσης τα παιδιά και η ενασχόληση μαζί τους (τότε ήθελα να γίνω δάσκαλος δημοτικού). Σύντομα μου αποδείχτηκε ότι το κουκλοθέατρο, όχι μόνο όντως συνδύαζε τα παραπάνω, αλλά αποτελούσε μια μοναδικής δυναμικής σύνθεσή τους, μια εντελώς ανεξάρτητη τέχνη, με δική της ιστορία, παραδόσεις, σχολές, τρόπους, τεχνικές και ένα ορίζοντα απέραντο. Το Κουκλοθέατρο Αγιούσαγια! γεννήθηκε το 1992, στην Πράγα της Τσεχοσλοβακίας, όταν πια ήξερα ότι είχα ανακαλύψει το εργαλείο που χρειαζόμουν εναγωνίως για να συνδιαλλαγώ με τον γύρω κόσμο. Και με αυτή την έννοια, χρωστώ στο κουκλοθέατρο την επιβίωσή μου, όχι μόνο γιατί από τότε μου δίνει ψωμί να τρώω, αλλά κύρια γιατί μου επιτρέπει να εξερευνώ και να ερμηνεύω τον κόσμο και τους ανθρώπους και να τους προσφέρω τον καλύτερο εαυτό μου, τα οράματα και τους προβληματισμούς μου.
2.Κρύβεται κάποια ιστορία πίσω από την ονομασία του κουκλοθεάτρου σου; Συμβολίζει κάτι η λέξη Αγιούσαγια ;
Την επωνυμία του κουκλοθεάτρου μου την οφείλω στον μοναδικό Γιάννη Κιουρτσάκη και τις έρευνές του για την λαϊκή παράδοση και τον Καραγκιόζη. Στο εξαίρετο έργο του, «Καρναβάλι και Καραγκιόζης», υπάρχει μια αναφορά σε παλιά καρναβάλια και λαϊκά δρώμενα στην περιοχή της Άρτας: «...-οι αγρότες- γυρνούσαν καβάλα στο γομάρι τον βουλευτή και στον κλέφτη φοροεισπράκτορα φωνάζοντας Αγιούσαγια!...». Μόλις το διάβασα κατάλαβα αμέσως ότι αυτό ήταν. Μια επιθετική λέξη που να προέρχεται από το καρναβάλι και να συνδέει στην λαϊκή τελετουργία με την κοινωνική έως και πολιτική διάσταση της γιορτής! «Αγιούσαγια!» στα καρναβαλικά σημαίνει «γιούρια!». Δυστυχώς, όσο κι αν έψαξα, δεν υπάρχει άλλη αναφορά ή στοιχείο γι’ αυτή τη λέξη εκτός από τον λαογράφο που την κατέγραψε στα τέλη του 19ου αιώνα (απ’ αυτόν την πήρε κι ο Κιουρτσάκης). Ένας Ινδονήσιος κουκλοπαίκτης μου είχε πει ότι, στη γλώσσα του, ayu-sayong σημαίνει «εγώ αγαπώ» ή κάτι τέτοιο... Aν την βάλεις στο google, εμφανίζονται πάρα πολλές σελίδες στα γιαπωνέζικα.
3.Ποια φιλοσοφία διέπει το κουκλοθέατρο ;
Το κουκλοθέατρο είναι μια τέχνη και όπως όλες οι τέχνες, είναι εργαλεία φτιαγμένα από και για τον άνθρωπο. Πιστεύω ότι, όπως η ζωγραφική είναι η τέχνη της εικόνας, η μουσική η τέχνη των ήχων, το θέατρο η τέχνη του ανθρώπου κοκ, το κουκλοθέατρο είναι η τέχνη της ζωής, η τέχνη της νεκρής ύλης που ξαφνικά ανασταίνεται, η τέχνη της Υλο-Ποίησης. Είναι η τέχνη της εμψύχωσης του νεκρού και γι’ αυτό η κατεξοχήν τέχνη της νίκης επί του θανάτου –ή , για να μην ακούγεται τόσο δραματικό, η τέχνη της γελοιοποίησης του θανάτου. Είναι η τέχνη που μας βοηθά -όπως λέει ο Σούμαν- «...να υπομένουμε τον θάνατο -ή τις γεμάτες θάνατο ζωές μας- με χάρη». Οι κούκλες, τα εμψυχούμενα αντικείμενα, αποτελούν πανάρχαιο ιερό τελετουργικό αντικείμενο και παρόλο που ήδη διανύουμε τον 21ο αιώνα, συνεχίζουν να ασκούν τη μαγική τους δύναμη στον άνθρωπο. Ακόμα και στην πιο σαχλή παράσταση με κούκλες, ο θεατής αναζητά -και συχνά βρίσκει- αυτή τη δύναμη ή έστω κομμάτια της. Αυτό, από τη μια μεριά υποδεικνύει ότι ο άνθρωπος δεν έχει εξελιχθεί και πολύ από το αρχαϊκό στάδιο του εαυτού του, από την άλλη σημαίνει ότι οι κούκλες διατηρούν τη θέση τους σε σχέση με τις ανάγκες και τους φόβους του. Η κούκλα είναι η απόλυτη παρωδία του ανθρώπινου είδους, του φαινομένου που ονομάζουμε «ζωή» και καθώς δεν υποκρίνεται, αλλά εκθέτει την ίδια τη ζωή της με ειλικρίνεια, μπορεί να είναι συνάμα και η πιο δραματική έκφρασή της.
4.Το κουκλοθέατρο Αγιούσαγια! ανεβάζει κάθε χρόνο σημαντικές παραστάσεις. Η πιο πρόσφατη δουλειά είναι το έργο «Ένα Μαμούθ στον Υπολογιστή μου», το οποίο μάλιστα έχει και εκπαιδευτικό χαρακτήρα…
Παρόλο που τα προσωπικά μου ενδιαφέροντα είναι πολύ πιο ευρεία θεατρικά και ποιητικά, το «Μαμούθ» είναι πράγματι φτιαγμένο κυρίως για εκπαιδευτικό περιβάλλον. Έχει σαν βασικό αντικείμενο τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, τη δομή, τη λειτουργία και τις εφαρμογές τους, αλλά όλα αυτά προσπαθεί να τα τοποθετήσει στο ευρύτερο πλαίσιο της τεχνολογίας σε σχέση με τον άνθρωπο και την εξέλιξη του πολιτισμού. Θεωρώ ότι είναι εξαιρετικά σημαντικό να κατανοούμε (και ιδιαίτερα τα νέα παιδιά για τα οποία οι υπολογιστές είναι κάτι το αυτονόητο και πανταχού-παρόν-και-τα-πάντα-πληρόν μηχάνημα) τη θέση και τη σχέση τους με την υπόλοιπη εργαλειοθήκη της ανθρωπότητας, τις ανάγκες και τα οράματα που τους γέννησαν, ώστε να τους εκτιμούμε στις πραγματικές τους διαστάσεις και να μην ξεχνάμε ότι είναι απλά ένα ακόμα εργαλείο κι όμως ήδη επηρεάζει τις ζωές μας σημαντικά, καλά και κακά. Θεατρικά, το «Μαμούθ» είναι ένα πείραμα άμεσου χειρισμού της κούκλας, λεκτικού αυτοσχεδιασμού και επικοινωνίας με τον θεατή, καθώς και συνύπαρξης της κούκλας και ψηφιακής τεχνολογίας επί σκηνής. Αν έχετε φίλους εκπαιδευτικούς να τους το προτείνετε για το σχολείο τους...
5. Με την ιδιότητα του προέδρου της Unima Hellas σε τι στοχεύετε όσον αφορά τις παραστάσεις και τους κουκλοπαίχτες στη χώρα μας και κατά πόσο είναι εφικτή η προώθηση και η στήριξη των ομάδων που δραστηριοποιούνται επαγγελματικά στο χώρο;
Η UNIMA, το Ελληνικό Κέντρο της Διεθνούς Ένωσης Κουκλοθεάτρου, από το 1990 που ιδρύθηκε έχει βοηθήσει πάρα πολύ στην ανάπτυξη της τέχνης μας στη χώρα, με πίκλες δράσεις, διοργανώσεις, συνεργασίες με άλλους φορείς, εκδόσεις κλπ. Από πέρυσι, η γραμματεία μας στεγάζεται σε γραφείο που μας παραχώρησε ευγενικά το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, με το οποίο συνεργαζόμαστε και ήδη οργανώνουμε για φέτος παραστάσεις κάθε Κυριακή, μια Συνάντηση για το κουκλοθέατρο στην εκπαίδευση, ένα τριήμερο με κουκλοθέατρο για ενήλικες, πιθανά μια έκθεση, αλλά και εργαστήρια μεσαίας διάρκειας για εκπαιδευτικούς. Η μεγάλη μας κατάκτηση στην UNIMA, είναι οι πολύ καλές σχέσεις μεταξύ μας και η πραγματικά συλλογική σκέψη και δράση. Παρόλο που δεν διαθέτουμε χρήματα ή μεγάλα μέσα, αυτά μας επιτρέπουν να κάνουμε καλή δουλειά και ο κόσμος να εκτιμά την αντανάκλαση του πάθους και αφοσίωσης που εισπράττει. Σαν Ένωση αλληλο-στηριζόμαστε σε πολλά επίπεδα, από το απλό της ενημέρωσης και ανταλλαγής, μέχρι τράπεζα αίματος για κουκλοπαίκτες που τώρα οργανώνουμε... Προς τα έξω τα βήματα είναι σχετικά μικρά, αλλά σταθερά. Και βέβαια μπορείς να στηρίξεις την τέχνη σου μαζί με τους ομότεχνους! Αλίμονο σου αν δε μπορείς... Μπείτε στη σελίδα μας www.unimahellas.org για περισσότερα...
6. Διάβασα σε ένα κείμενο σας ότι «το θέατρο δρόμου πολλοί το ευαγγελίζονται αλλά λίγοι το κάνουν». Πως βλέπετε την παρουσία και την εξέλιξη του θεάτρου δρόμου στην Ελλάδα ;
Αν δεν απατώμαι, δεν έγραφα «λίγοι», αλλά «ελάχιστοι»! Το κουκλοθέατρο και το θέατρο δρόμου υπάρχει από αρχαιοτάτων χρόνων σε όλο τον κόσμο. Δεν χάθηκε ποτέ, δεν σταμάτησε ποτέ, αντιθέτως, σε πολλές περιπτώσεις που το θέατρο δέχτηκε επιθέσεις και διωγμούς στις αίθουσες, το θέατρο δρόμου κράτησε αναμμένη τη φλόγα για να ξαναχτυπήσει με την πρώτη ευκαιρία. Στην Ευρώπη από τη δεκαετία του εξήντα και στην Ελλάδα, τα τελευταία είκοσι και κυρίως δέκα χρόνια, ο δρόμος έχει «ξανα-ανακαλυφθεί» από πιο «ψαγμένους» θεατρίνους, ενώ παράλληλα ποτέ δεν έπαψε να υπάρχει η πλατιά λαϊκή παράδοση των τεχνών του δρόμου. Όλο και περισσότερες ομάδες συζητούν για το δρόμο και τον θεωρούν ως ένα άμεσο πεδίο δράσης, πειραματισμού και προσέγγισης του κοινού στον φυσικό του χώρο. Αυτό είναι φυσικά καλό. Το σχόλιό μου αφορούσε την περισσή κουβέντα, ενώ ιδού ο δρόμος, ιδού και το πήδημα! Είναι όντως παλούκι και θέλει πολύ πείσμα να υπηρετήσεις τον περαστικό κοσμάκη, ο οποίος σε χρειάζεται καθημερινά εκεί έξω και αυτό είναι και το στοίχημα: να είσαι κομμάτι του και όχι άνωθεν αλεξιπτωτιστής. Γίνεται πολύς λόγος για «αναγνώριση», «καταξίωση» κλπ. Τον περαστικό ποιος θα τον καταξιώσει; Το να σε επιχορηγεί το κράτος για να παίζεις, νομίζω διαλύει την πολύ μεγάλης σημασίας σχέση εξάρτησης του παίκτη από την εκτίμηση του κοινού και μεταφέρει στο δρόμο κουσούρια του υπόλοιπου θεάτρου: είναι εύκολο να ρίξεις την έλλειψη επικοινωνίας στον θεατή, ενώ το φταίξιμο είναι όλο δικό σου. Ακόμα και το εκνευριστικό κυνήγι από την αστυνομία, θα έλεγα ότι είναι κάτι που πρέπει να επιζητούμε κατά βάθος, όσο κι αν αξίζει και οφείλουμε να διεκδικούμε το δικαίωμά μας να παίζουμε ελεύθερα. Η ελευθερία πρέπει να είναι ενιαία για όλους και σε όλα τα επίπεδα. Πάντως οι κουκλοπαίκτες νομίζω έχουν τα πρωτεία στην συχνότητα παρουσίας στους δρόμους (χα).
7.Εχετε λάβει μέρος σε διεθνή φεστιβάλ της Ευρώπης. Πως αντιμετωπίζουν εκεί τα κουκλοθέατρα και ποιες οι διαφορές με τα δικά μας εργαστήρια ;
Το κουκλοθέατρο είναι η πιο διεθνής και διεθνιστική γλώσσα επικοινωνίας γιατί βασίζεται, πηγάζει και υπηρετεί τόσο βαθιά ανθρώπινα στοιχειά και δαιμόνια που τα μοιράζονται όλοι οι λαοί, όλοι οι άνθρωποι της γης. Δεν χρειάζεται καμία «θεατρική παιδεία» για να επικοινωνήσει κανείς με τις κούκλες κι αυτό διότι το πρώτο και βασικότερο που περιμένει ο θεατής από τις κούκλες είναι να τις δει να ζωντανεύουν. Άπαξ και συμβεί αυτό όλα τα άλλα είναι απλά το κερασάκι ή η αφορμή για το μέγα θαύμα. Στην Ευρώπη, ο κόσμος αντιμετωπίζει τις κούκλες ακριβώς όπως και στην Ελλάδα: με την ίδια ζωτική λαχτάρα και τις ίδιες προκαταλήψεις.
Προφανώς, σε επίπεδο οργάνωσης φεστιβάλ, υποδομών και θεσμών υποστήριξης των τεχνών και των καλλιτεχνών από πλευράς κράτους, τοπικής αυτοδιοίκησης κλπ, δεν υπάρχει καμία σχέση με την Ελλάδα.... αλλά αυτό ισχύει σε πολύ πιο καταξιωμένους κλάδους, στο κουκλοθέατρο δεν θα συνέβαινε;
8.Ποιες είναι οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν σήμερα τα κουκλοθέατρα στην Ελλάδα ;
Εξαρτάται με ποιό τρόπο ασχολείται ο καθένας με την τέχνη αυτή. Υπάρχουν προβλήματα που αφορούν το επιχειρηματικό κομμάτι της δουλειάς (π.χ. το πως να πουλήσεις την παράσταση ενώ δεν έχεις διευθυντή πωλήσεων, το πως να προσελκύσεις το κοινό που θέλεις ενώ δεν είσαι διαφημιστής, πως να στηρίξεις μια νέα παραγωγή με χρήματα που δεν έχεις, πως να συνδιαλλαγείς με το Υπουργείο «Πολιτισμού» που σε έχει γραμμένο κ.α.), υπάρχουν προβλήματα που αφορούν την πρόσληψη της δουλειάς σου από το κοινό λόγω προκαταλήψεων (π.χ. το πως να πείσεις τους εκπαιδευτικούς ότι μια παράσταση για να είναι καλή δεν χρειάζεται να λέει στα παιδάκια να ακούν τους γονείς τους, το πως να φέρεις ενήλικο κοινό σε αίθουσα που λέει ότι φιλοξενεί κούκλο-θέατρο κλπ). Αν πάλι παίζεις στο δρόμο, το βασικότερο πρόβλημα είναι ότι κινδυνεύεις να σε συλλάβουν οι μπασκίνες ή να σε διώξουν οι καταστηματαρχαίοι που θεωρούν ότι ο δρόμος τους ανήκει ή και τα δύο μαζί.
Υπάρχουν όμως και «εσωτερικής φύσης» προβλήματα, τα οποία θεωρώ πιο σημαντικά και αφορούν πιο ουσιαστικά επίπεδα της δουλειά μας. Παρόλο που γενικά στην Ελλάδα έχουμε μια συνεχή ποσοτική και ποιοτική άνοδο της κουκλοθεατρικής παραγωγής, υπάρχουν ελλείψεις που απαντιούνται συχνότατα στις παραστάσεις: Η δραματουργία, ο ρυθμός και η σκηνοθεσία είναι νομίζω τα πιο έντονα. Η τάση για μίμηση ξένων προτύπων χωρίς την ανάλογη εμβάθυνση στις αιτίες των επιλογών επίσης. Η προσκόλληση σε τεχνικά ζητήματα εις βάρος της ζωντάνιας και της δράσης. Πιθανά το γεγονός ότι η τέχνη μας είναι σύνθεση πολλών άλλων τεχνών και απαιτεί πάρα πολλές διαφορετικές δεξιότητες, μας κάνει να πιστεύουμε ότι όταν είμαστε σε ένα από αυτά καλοί, είμαστε και στα υπόλοιπα, ενώ δεν είναι καθόλου σίγουρο αυτό.
9. Τα επόμενα βήματα του Κουκλοθεάτρου Αγιούσαγια! είναι ;
Φέτος θέλουμε να παίξουμε πολύ το Μαμούθ σε σχολεία και άλλα εκπαιδευτικά ιδρύματα σε όλη τη χώρα. Κατά τ’ άλλα, υπάρχει μια παραγωγή στα σκαριά εδώ και 8 χρόνια... Επίσης άλλη μια καλή ιδέα που ελπίζω να μπει μπροστά σιγά-σιγά για μια θεατρική έκθεση, καθώς και μια παράσταση για το δρόμο. Για την ώρα πάντως ασχολούμαι με την ανακαίνιση του εργαστηρίου μου που πάλιωσε, και τη διαμόρφωση ενός χώρου παραστάσεων (ας το πούμε θεατράκι πειραματισμών) και πολύπλευρης έρευνας που θα φιλοξενήσει πολλά. Από τον Οκτώβρη ξεκινάει και το ετήσιο Εργαστήριο Θεατρικής Μαριονέτας, δύο κύκλοι εκπαίδευσης για την θεατρική κούκλα, για επαγγελματίες και μη... Περισσότερα διαβάστε γι’ αυτά στη σελίδα www.ayusaya.com.
Ευχαριστούμε πολύ για τη φιλοξενία...
Το Κουκλοθέατρο στην Σχολική (Νέα;) Τάξη
Σημειώσεις ενάντια σε συνήθη λάθη και προβλήματα
Στάθης Μαρκόπουλος, κουκλοπαίκτης
Κουκλοθέατρο Αγιούσαγια!, www.ayusaya.com
Το σχετικό εργαστήριο που έγινε στα πλαίσια της 3ης Συνδιάσκεψης για το Θέατρο στην Εκπαίδευση, απευθυνόταν σε εκπαιδευτικούς που χρησιμοποιούν ή επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν την κούκλα και το θέατρό της σαν εκπαιδευτικό εργαλείο μέσα στην σχολική τάξη οποιασδήποτε βαθμίδας και στόχο είχε να επισημάνει λάθη και προβλήματα που απαντιόνται πάρα πολύ συχνά σε αυτήν τη χρήση της τέχνης. Ακολουθούν κάποιες σημειώσεις πάνω στο ίδιο θέμα.
Σχετικά με την αντίληψη που έχουμε για την κούκλα
- Είναι γνωστό ότι το κουκλοθέατρο αντιμετωπίζεται σαν μια «τέχνη (τέχνη; ούτε καν αυτό δεν του αναγνωρίζουν συχνά) για παιδιά», σαν μια ασχολία που μάλλον στο νηπιαγωγείο έχει θέση, ακόμα και σαν ένα πάρκινγκ παιδιών που απαλλάσσει τους γονείς για λίγη ώρα από την έγνοια τους. Η αντίληψη αυτή έχει μακριά παράδοση και πιθανότατα σχετίζεται (στην Ευρώπη τουλάχιστον) με την ανακάλυψη της κούκλας σαν έναν «φορέα» της «παιδικής ψυχής» από τον Ρομαντισμό και τους εκπροσώπους του οι οποίοι μεσολάβησαν άθελά τους στην επικράτηση της αστικής αντίληψης για το «εξευγενισμένο» θέαμα. Όσα καλά κι αν έφερε η αναγνώριση της «τρυφερότητας της παιδικής ψυχής» στο παιδί (προστατευτικούς νόμους, δικαιώματα κλπ), ταυτόχρονα έδωσε το άλλοθι για τον υποβιβασμό της κούκλας (αλλά και άλλων «παιδικών» θεμάτων) σε ανάξια σοβαρότητας, μόχθου και υπευθυνότητας από τους μεγάλους (καθώς και σε ένα πεδίο εκμετάλλευσης σε όσους είδαν ότι η «παιδική βιομηχανία» έχει εύκολο κέρδος).
- Η απαξία του παιδιού σαν ένα έξυπνο, σκεπτόμενο ον με τεράστια αντιληπτική ικανότητα και με μια σοβαρότητα ζωτική στην εξερεύνηση του κόσμου, έχει σαν αποτέλεσμα την γνωστή «αισθητική νηπιαγωγείου», τα χαζοχαρούμενα σενάρια και τις γλυκανάλατες φιγούρες, τους ανόητους διαλόγους και τον υπερχειλίζοντα διδακτισμό, τα θέματα-ταμπού που δεν κάνει να αγγίζουμε (ενώ αυτά είναι που ενδιαφέρουν ζωτικά το παιδί) και γενικά ένα πλαίσιο παράστασης που κάνει τις κούκλες να ανατριχιάζουν και τα παιδιά να βαριούνται.
- Η ελαφρότητα με την οποία συνήθως οι εκπαιδευτικοί (και όχι μόνο αυτοί βεβαίως) αντιμετωπίζουν την κούκλα και την πανάρχαια τέχνη της, οδηγεί σε πλήθος προβλημάτων (πόσο μάλλον όταν συνοδεύεται από μια ελαφρότητα απέναντι στην έννοια «παιδί»):
- προχειρότητα (στην προετοιμασία και την εκτέλεση),
- ανευθυνότητα (απέναντι στην κούκλα και το κοινό της),
- ανειλικρίνεια (απέναντι στον εαυτό μας και τα παιδιά),
- αδιαφορία και βαρεμάρα (τόσο του εκπαιδευτικού όσο και των παιδιών),
- ελλιπή ενασχόληση του εκπαιδευτικού στο να μάθει κι ο ίδιος κάτι γι’ αυτή την τέχνη
- διαμόρφωση κακού θεατρικού και αισθητικού κριτηρίου (των παιδιών, τόσο ως δημιουργών όσο και ως θεατρικού κοινού),
- λανθασμένη εικόνα έως και απέχθεια για το κουκλοθέατρο
- αναπαραγωγή τελικά της γενικής ελαφρότητας
- Συνάμα, υπάρχουν και εκπαιδευτικοί οι οποίοι ενώ έχουν όλη την καλή διάθεση να κάνουν δουλειά με τα παιδιά, τρομάζουν με δέος μπροστά στην «Τέχνη» και δεν τολμούν να ξεφύγουν από τα πλαίσια που τους επιβάλει ο περίγυρος. Όχι απαραίτητα προς ένα κουκλοθέατρο «υψηλών καλλιτεχνικών προδιαγραφών», αλλά κυρίως προς ένα ελεύθερο, ισότιμο και ειλικρινές παιχνίδι με τις κούκλες, μαζί με τα παιδιά.
- Το κουκλοθέατρο είναι μια μεγάλη τέχνη χωρίς να διεκδικεί την «σοβαρότητα» των «σοβαρών» τεχνών και σίγουρα χωρίς να επιδιώκει την σοβαροφάνειά τους. Αυτό την κάνει προσιτή, οικεία και οικειοποιήσιμη από τον καθένα και αποτελεί ένα από τα στοιχεία που την κάνουν επαναστατική.
Πρακτικά: Παρά τον δεδομένο περιορισμένο χρόνο που μπορεί να διαθέσει ο σημερινός εκπαιδευτικός σε τέτοιου είδους «πολυτέλειες», αλίμονο αν δεν το κάνει: Το ζητούμενο δεν είναι να γίνει επαγγελματίας κουκλοπαίκτης, αλλά ,προσεγγίζοντας το εργαλείο με την δέουσα ευθύνη και σεβασμό, να το ανιχνεύσει στις πραγματικές του διαστάσεις και να πετύχει μέγιστη απόδοση στο πραγματικό ζητούμενο που είναι (όπως πάντα στο θέατρο) η επικοινωνία (οποιουδήποτε τύπου) με το κοινό (τα παιδιά του).
Σχετικά με την φύση και την λειτουργία της κούκλας
- Η γέννηση μιας κούκλας είναι μια διαδικασία που συγγενεύει σε πολλά με αυτήν της ανθρώπινης γέννας, μια διαδικασία εξίσου απαιτητική και γι’ αυτό προκλητική.
- Στην κουκλοθεατρική παράσταση συντελείται μια κοσμογονία. Χτίζουμε ένα σύμπαν, ορίζουμε τους νόμους του, μορφώνουμε και δίνουμε ζωή στα πλάσματά του. Είναι όμως μεγάλη ευθύνη να είσαι θεός-πατέρας-παντοκράτορας.
- Η κούκλα δεν είναι ηθοποιός. Η διαφορά της με αυτόν είναι ότι δεν υποκρίνεται. Είναι πραγματικά αυτό που λέει ότι είναι. H απόλυτη ειλικρίνεια με την οποία εκθέτει την ίδια της τη ζωή μπροστά στο κοινό, την τοποθετεί πολύ ψηλά, στη θέση του σφάγιου της θυσίας. Η κούκλα, στο τέλος της παράστασης, δεν υποκλίνεται.
- Η κούκλα είναι ένα προστατευτικό δίχτυ. Και μόνο η λέξη «κουκλοθέατρο» αρκεί για να μας προστατεύσει από την σύγχυση της θεατρικής με την πραγματική πραγματικότητα. Τα παιδιά έχουν την ικανότητα ταυτόχρονα να ζουν μια ευθεία σχέση με την κούκλα «σαν να ήταν ζωντανή», και το «σαν» να το έχουν πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού τους.
- Το κουκλοθέατρο λειτουργεί καταπραϋντικά και θεραπευτικά: φέρνει τους φόβους και τις αγωνίες μας σε μια κλίμακα ή μια συμβατική μορφή όπου μπορούμε έως και να γελάσουμε μαζί τους.
- Αλίμονο αν βάλουμε την κούκλα να διδάξει τα μαθηματικά με τον ίδιο τρόπο που το κάνουμε εμείς. Τα παιδιά, εκτός από τα μαθηματικά, θα. απεχθάνονται και τις κούκλες.
Πρακτικά: Αφήστε τις κούκλες να σας οδηγήσουν σαν πραγματικά ανεξάρτητοι χαρακτήρες. Αφήστε τα παιδιά και τον εαυτό σας να τις διαμορφώσουν ώστε να οριμάσουν χτίζοντας μια σχέση όχι μονόδρομη ή απαραίτητα «καλή», αλλά ζωντανή (με όσες αντιφάσεις κι αν αυτό μπορεί να περικλείει).
Σχετικά με την κατασκευή
- Συχνά συνδέουμε απόλυτα την έννοια κουκλοθέατρο με την έννοια της κατασκευής. Η ουσία της (κουκλο)-θεατρικής πράξης δεν βρίσκεται εκεί, η κατασκευή δεν είναι καν απαραίτητη. Σαν κούκλα μπορεί να χρησιμοποιηθεί το οποιοδήποτε αντικείμενο –με ή χωρίς δική μας υλική παρέμβαση- ακόμα και το γυμνό ανθρώπινο χέρι ή η σκιά του. Η ουσία βρίσκεται στην εμψύχωση αυτού του πλάσματος, καθώς και του σύμπαντος που χτίζεται γύρω του. Η εκρηκτική «ανάσταση του νεκρού» μπροστά στα μάτια μας.
- Οι κατασκευές δεν είναι απαραίτητες (αν και στην πραγματικότητα, ακόμα και η επιλογή του κατάλληλου «έτοιμου» αντικειμένου είναι κάποιου είδους κατασκευή: δίνει στο αντικείμενο μια νέα υπόσταση). Γιατί λοιπόν φτιάχνουμε κούκλες; Γιατί η κατασκευή –πέρα από τα οφέλη που προκύπτουν από την ενασχόληση με τα υλικά, τα εργαλεία, την χειρωνακτική εργασία, την μεθοδική σκέψη κλπ- προσφέρει την δυνατότητα να διαμορφώσουμε τις κούκλες μας με χαρακτηριστικά και ιδιότητες που δεν μπορούμε να βρούμε σε έτοιμα αντικείμενα.
- Η κατασκευή γίνεται για να υπηρετήσει την παράσταση, για να δώσει ικανότητες στην κούκλα μας που να ενισχύουν την ζωντανή παρουσία της. Η κάθε κούκλα είναι μια νέα κατασκευαστική επινόηση, μοναδική, είναι μια εφεύρεση. Οι δεκάδες επιλογές που έχουμε να κάνουμε (σχετικά με τα υλικά, το μέγεθος, την μηχανική του σώματος, τα εξωτερικά χαρακτηριστικά, τον τρόπο χειρισμού κλπ) στον τελικό συνδυασμό τους, πρέπει να σκοπεύουν στην συνολική θεατρική παρουσία του χαρακτήρα.
Τα βιβλία περι κατασκευής κουκλών, αλλά και συνολικά περί παραγωγής παραστάσεων (ειδικά αυτά που απευθύνονται σε εκπαιδευτικούς), συχνότατα προσφέρουν έτοιμες συνταγές υπο μορφή πατρόν: «κόψτε-ράψτε-τελειώσατε». Το κουκλοθέατρο είναι πολύ μεγάλο για να χωρέσει σε πατρόν κι η φαντασία των παιδιών πολύ ατίθαση για να την περιορίσετε σ’ αυτό.
Πρακτικά: Τα υλικά και η υποδομή, οι δεξιότητες και η τεχνογνωσία δεν είναι απαγορευτικές προϋποθέσεις. Καταπληκτικές (λειτουργικότατες θεατρικά) κούκλες μπορούν να κατασκευαστούν από το τίποτα. Το μετά έχει σημασία (όσοι έχουν παιδιά το καταλαβαίνουν ίσως καλύτερα)
Σχετικά με την εμψύχωση
- Όταν λέμε «εμψύχωση» δεν εννοούμε μια κούκλα που την ταρακουνάμε και μιλάει, μιλάει, μιλάει...
- Εμψύχωση είναι να στήνεις ένα σύμπαν και να αφήνεις τα πλάσματα να ζήσουν και να δράσουν μέσα σε αυτό, παρέχοντάς τους την ενέργεια που χρειάζονται, την «ψυχή», κι εσένα -έναν ανύπαρκτο που τα παρακολουθεί- να μην σου έχει μείνει ανάσα για να παρέμβεις στη ζωή τους.
- Η «ψυχή» της κούκλας δεν αποκαλύπτεται εύκολα. Αναζητήστε την στα βλέμματα, τις σιωπές, τις παύσεις, τις μικρές κινήσεις.
- Η κούκλα είναι πολύ ικανή στο να παράγει εφετζίδικα πυροτεχνήματα. Δεν φταίει όμως η καημένη. Έπεσε στα χέρια ενός λιμοκοντόρου.
Πρακτικά: Δεν χρειάζεται άγχος να παράγουμε «εντυπωσιακά» πράγματα «διδακτικού», «παιδαγωγικού», «ηθικοπλαστικού» ή άλλου παρόμοιου περιεχομένου. Ξεκινήστε ένα πρωί απλά: Καθίστε στην έδρα, μπροστά στα παιδιά, με μια κούκλα στα χέρια. Καθώς σας κοιτά στα μάτια και την κοιτάτε κι εσείς, μείνετε έτσι σιωπηλοί (σε ένα σχεδόν ερωτικό τετ-α-τετ) μέχρι η κούκλα να αρχίσει να ανασαίνει. Τα παιδιά πρέπει να εμπιστευτούν την ντροπή σας κι εσείς πρέπει να ξεπεράσετε την αίσθηση ανωτερότητάς σας.
Σχετικά με τον λόγο
- Ο λόγος είναι μια παγίδα: μπορεί να οδηγήσει τις κούκλες να περιγράφουν την υποτιθέμενη ζωή τους χωρίς να την ζουν πραγματικά.
- Είναι τόσο ελεγχόμενος και κυρίαρχος στην ζωή μας, που χρειάζεται να ανακαλυφθεί εκ νέου για να μπορεί να μπει στον κόσμο της κούκλας χωρίς να τον ισοπεδώσει.
- Το δυνατό όπλο της κούκλας δεν είναι ο λόγος, αλλά η συνολική ζωντανή της παρουσία. Ο λόγος μπορεί να μπει στη ζωή της και να την υποστηρίξει χωρίς να την πάρει στα επιδέξια χέρια του.
- Δεν υπάρχει χειρότερος λόγος από τον μαγνητοφωνημένο. Αν μπορεί και η μουσική και όλα τα στοιχεία της παράστασης να είναι ζωντανά παιγμένα σε πραγματικό χρόνο, τόσο το καλύτερο.
Πρακτικά: Μπορεί να δουλευτεί η παράσταση χωρίς λόγο, μόνο με ήχους από το στόμα ή μουσική και όταν πια οι κούκλες θα έχουν βρει τις εκφραστικές κινήσεις της αφήγησης, το ρυθμό, τις παύσεις κλπ, τότε να εν-σωματώσουν το όποιο κείμενο -εάν βέβαια συνεχίζει να είναι αναγκαίο.
Σχετικά με τα παιδιά-κουκλοπαίκτες
Οι παραπάνω σημειώσεις αναφέρονται κύρια -αλλά όχι μόνο- στην περίπτωση που ο εκπαιδευτικός είτε «στήνει» μια ολόκληρη παράσταση, είτε χρησιμοποιεί , για παράδειγμα, μία κούκλα σαν σύμμαχο στην άμεση διδασκαλία κάποιου μαθήματος, γίνεται δηλαδή ο ίδιος κουκλοπαίκτης.
Στην περίπτωση όπου τα παιδιά καλούνται να φτιάξουν και/ ή να παίξουν τις κούκλες, δεν χρειάζεται να πούμε πολλά: τα παιδιά είναι γεννημένα κουκλοπαίκτες και το μόνο που χρειάζεται είναι χρόνος, εμπιστοσύνη και ελευθερία. Δώστε ένα θέμα και δεχθείτε την πιθανότητα να τους είναι παντελώς αδιάφορο. Δείξτε μια τεχνική και παρακολουθείστε την μεταμόρφωσή της. Διδάξτε την χρήση ενός υλικού και διδαχθείτε αυτήν που τελικά θα εφαρμόσουν. Αν το επιτρέψετε, θα τα φέρουν όλα στα μέτρα τους. Δεν είναι πάντα εύκολο να καταλάβουμε τους εσωτερικούς μηχανισμούς που οδηγούν τα παιδιά στους τρόπους τους και τις σχέσεις τους με τις κούκλες. Αυτό είναι ένας καλός λόγος να τους σεβαστούμε.
